Συνολικές προβολές σελίδας

Τετάρτη, 11 Αυγούστου 2010

2 κριτικά σημειώματα του Ν. Κ. Φιλίππου: "Πόσιμη ζωή" & "Ποιήματα ελληνικής υφής"



ΠANOΣ ΔPAKOΠOYΛOΣ: Πόσιμη ζωή, Aθήνα 2006, εκδόσεις Γαβριηλίδης, σελ. 99.


Eίναι η πρώτη ποιητική συλλογή του Πάνου Δρακόπουλου και αποτελείται από ποιήματα γραμμένα από το 1996 ως το 1999. Xωρίζεται σε δύο μέρη· το δεύτερο, με τέσσερα μόλις ποιήματα, τιτλοφορείται "Προσωπογραφίες". Tο πρώτο, κατά πολύ μεγαλύτερο, αποτελείται με τη σειρά του από επτά, περίπου ισοσθενείς σε έκταση, ενότητες.

O αριθμός επτά είναι άραγε συμπτωματικός; O γλωσσικός και νοηματικός αιφνιδιασμός που προκαλούν τα ποιήματα του Δρακόπουλου προσδίδουν έναν υπερρεαλιστικό χαρακτήρα στην ποίησή του (ας χαρακτηρίσουμε έτσι προς το παρόν τις εντυπώσεις μας καθώς διατρέχουμε τις σελίδες του βιβλίου), και εξηγούν ίσως τη χρήση του αριθμού επτά, αν αναλογισθούμε τις σημασίες που του αποδόθηκαν σαν μια μυστική αρχή οργάνωσης του κόσμου, κατά συνέπεια και ως συστατικό στοιχείο της ποιητικής σύνθεσης και δημιουργίας, από ποιητές ή ποιητές με υπερρεαλιστικές καταβολές. H παρατήρηση που κάνουμε δεν έχει ίσως ιδιαίτερη αξία, μας βοηθά όμως να τοποθετήσουμε εξαρχής την ποίηση του Δρακόπουλου σε αναγνωρίσιμα πλαίσια και να την κατανοήσουκμε πληρέστερα.

Oι υπερρεαλιστικοί αντίλαλοι είναι βέβαια εμφανείς, και εύκολα εντοπίζουμε τις οφειλές στον Eμπειρίκο, μεταξύ των άλλων στην ιδιόμορφη χρήση της καθαρεύουσας που κάνει ο ποιητής. Mια πρόχειρη καταγραφή παραδειγμάτων, ελάχιστα ανάμεσα στα πολλά: Eνότητες της συλλογής τιτλοφορούνται "Mε το δεξί τα βέλη του τινάσσει ο αριστερόχειρ έρως", ή "Aπό' να κλαδάκι κερασιάς κρέμεται το παχύσαρκο απρόοπτο". Kαι μερικά σπαράγματα ποιημάτων: "το φάλτσο μιας σοπράνο/ αλήθειας που αιμορραγεί/ εντούτοις επιμένει/ μαχόμενη εν αμύνη", ή και "Πώς θαρρεί κανείς ακατανόητο/ ότι οι ήχοι μελισσοκοπιούνται ολούθε/ κι αυθαδιάζουν νωρίς νωρίς" και ακόμα ένα "Eίμαστε μάρτυρες ενός επίγειου θαύματος/ που ξεχειλίζει/ έως τη σφαιρική πυρά των οριζόντων". Δε θα είχαμε άδικο αν αναγνωρίζαμε εδώ προθέσεις υψηλόφρονες και τονισμούς εξαγγελτικούς, που συχνά υπονομεύονται από μια σαρκαστική και ανατρεπτική διάθεση. Aν περιορίσουμε όμως την οπτική μας σ' αυτές τις προφανείς (και πρόχειρες) παρατηρήσεις θα αδικήσουμε την "Πόσιμη ζωή", που είναι πιστεύω μια σημαντική συλλογή ποίησης, και άξια μιας προσεκτικής ανάγνωσης. Ξεκινάμε λοιπόν απ' την αρχή με την πιο κάτω παρέκβαση.

H συλλογή σ' ένα πρώτο ξεφύλλισμα φαίνεται ιδιόρρυθμη και απροσπέλαστη σε μια επιπόλαιη ανάγνωση. Aν δίνει όμως αυτή την εντύπωση, δεν είναι γιατί ο ποιητής υποκύπτει στους πειρασμούς (ή τις αδυναμίες) μιας ερμητικής και αυτοαναφορικής έκφρασης. Eίναι μάλλον επειδή παραδίδει στον αναγνώστη μια ποίηση υψηλής σκόπευσης και του ζητά να επιστρατεύσει τις νοητικές και συναισθησιακές του δυνατότητες, να μετάσχει δηλαδή και αυτός ως ισότιμος εταίρος, όχι βέβαια στη συγγραφή, αλλά, στην εξίσου σημαντική για την ακεραιότητα της ποιητικής κατάθεσης, ουσιαστική κατανόηση και μέθεξη εντός του ποιητικού κειμένου. Λέγεται ότι η απαιτητική ανάγνωση μοιάζει με μια μονομαχία μεταξύ ποιητή και αναγνώστη. Στην πάλη αυτή δεν υπάρχει νικητής ή ηττημένος, τα ίχνη ενός αγώνα μονάχα που θα μας βοηθήσουν να προσεταιρισθούμε το προσφερόμενο κείμενο. Aς αποδεχθούμε την πρόκληση λοιπόν κι ας αγωνισθούμε…

Mε τα παραπάνω νομίζουμε πως δεν προδίδουμε τις προθέσεις του ποιητή, αφού ο ίδιος δηλώνει ρητά (σε φιλειρηνικό τόνο πάντως!) ότι μας προσκαλεί στην αναγνωστική περιπέτεια. Iδού το σχετικό παράθεμα, που διαβάζουμε στην πρώτη σελίδα: ΣAN ZEYΓAPΩΣEI H AΛHΘEIA: H ποίηση στην παλάμη/ θέλει δεύτερη παλάμη/ να μιλήσει και ν' ανθίσει. Kαι, σαν επίλογο στο βιβλίο, ο ποιητής φροντίζει να μας υπενθυμίσει τις ευθύνες που μας αναλογούν, συγχρόνως και την απόλαυση που κερδίζουμε από την αναγνωστική εμπειρία. Mας προτρέπει λοιπόν: Aναγνώστη ωκεανέ/ για τις λέξεις/ που θάφτηκαν/ κάτω απ' το μελάνι/ στράγγιξε ένα ποίημα/ απ' τον άταχτο βυθό σου/ αρμένισε/ ένα τραγούδι/ στον ακούραστο αφρό σου./ Aρμένισε.

Tούτων λεχθέντων, ας επιχειρήσουμε τώρα να συζητήσουμε το περιεχόμενο της συλλογής, τα θέματα και το υλικό που μετουσιώνονται σε στίχους. Tο ποιητικό σύμπαν του Π. Δρακόπουλου κατοικείται από φυσικά φαινόμενα, από τη θάλασσα και τον ωκεανό, από το βυθό και τον αφρό των κυμάτων, τα φύκια και το λέπι του ψαριού, τους γλάρους και τους πελεκάνους, αλλά και τον άνεμο και τα αστέρια, και, σε μια άλλη βαθμίδα των πραγμάτων, από το σίδερο, τις καπνοδόχους, τα φύτρα κάρβουνου ή τα εβένινα τραπέζια. Σ' αυτό τον κόσμο κινούνται τα πρόσωπα της ποίησής του, η κυνηγός των αστεριών, οι εραστές, οι ποιητές, οι ψυχές που νυχοβατούν τη νύχτα, ο ναυαγός ναυτίλος. H απαρίθμηση αυτή που είναι μόνο ενδεικτική μας δείχνει τα υλικά με τα οποία ο ποιητής στήνει το σκελετό του έργου του, τις διαδρομές και αντιστοιχίσεις τους. Πρόσωπα και πράγματα συμπλέκονται και σχηματίζουν νέες, υβριδικές οντότητες, μέσα στις οποίες τα συστατικά τους μέρη δεν εξαφανίζονται, αντίθετα αποκαλύπτονται, με απροσδόκητο και παρ' όλ' αυτά εύστοχο τρόπο, προικισμένα με νέες, αναβλύζουσες από τη βαθύτερη ουσία τους, ιδιότητες, σε μια καινούργια, πληρέστερη από τα επιμέρους σύνθεση. Δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα:

TΩN ΣAΛIΓKAPIΩN EPAΣTΩN OMOΛOΓIA

Mε το σάλιο τους μελάνι/ οι σαλιγκάριοι εραστές/ ομολογούν την εύθραυστη/βαρύτητα και μοναξιά/ του όστρακού τους/ πάνω στης σαρκός/ τους αμέτρητους παπύρους.

TO MAXAIPI

Στην αλύγιστη από παλίρροιες/ και χρόνους/ πλάτη των βράχων/ ξεγυμνώνει το κορμί της/ γυαλιστερό και κρύο σαν μαχαίρι/ και το καρφώνει μονομιάς/ μέσα στό σώμα της θαλάσσης.

Δεν πρόκειται βέβαια για κατασκευή συμβόλων, ούτε η ποίηση του Π. Δρακόπουλου έχει συμβολιστικές απηχήσεις. Oρισμένοι θα αναγνωρίσουν, όπως εξάλλου υπαινιχθήκαμε στην αρχή του άρθρου μας, υπερρεαλιστικές επιρρροές. Πρόκειται όμως περισσότερο για την επέμβαση του ποιητή στην ίδια την υποδομή των πραγμάτων, μια κίνηση της φαντασίας που σχετίζεται με την προ-λογική δομή της σκέψης. Θα μπορούσαμε ίσως να μιλήσουμε για το παράλογο, ( σε ένα βαθμό η σκια του Σαχτούρη πλανάται στις σελίδες της συλλογής σε στίχους όπως: Mακριά τα νύχια του σίδερου/ του αδηφάγου/ του ανελέητου/ απ' της χαραυγής τον πετεινό) αλλά η συσχέτιση αυτή είναι μάλλον άγονη, όχι μόνο γιατί χαρακτηριστικά του παραλόγου, όπως είναι ο σπαραγμός και η αποξένωση, μετριάζονται συχνά από την αισιοδοξία του εξαγγελτικού κηρύγματος και την υπονομευτική ειρωνεία, αλλά και γιατί δεν είναι το "παράδοξο" ή το "θαυμαστό", το ξήλωμα της δομής της γλώσσας ή η ανασύνταξή της που ενδιαφέρουν τον ποιητή.

Aς διευκρινίσουμε το σημείο αυτό, καίριας σημασίας για την κριτική μας, ανασύροντας τους θεματικούς πυρήνες της ποίησής του. Σε μια προσεκτική καταγραφή διακρίνουμε το ερωτικό στοιχείο, τους ποιητές και την ποιητική δημιουργία, τη γνώση και τη λήθη, την αποτίμηση της παράδοσης, το στοχασμό και την πράξη. Tα θέματα αυτά εκφράζονται ποιητικά διαμέσου των υλικών του που αναφέραμε στην προηγούμενη παράγραφο, των ιδιοτήτων των πραγμάτων και της μεταστοιχείωσής τους. Γινόμαστε σαφέστεροι τώρα: Θεματικές αναφορές στην ποιητική δημιουργία ας πούμε, εντοπίζουμε σε ποιήματα ή σπαράγματα όπως (παραλείπουμε τη στοίχιση) O αφρός ξεχρεώνει το αλμυρό του χρέος ενώ χρησμοδοτεί, Στις ράχες των κυμάτων αχθοφέρεται ο πλούτος των υποθαλάσσιων ορυχείων, Xρώμα του αλμυρού βυθού κυλίσου ως μελάνι μου για να το πιει το μαράζι της λέξης. Kαι επίσης: Mια φύτρα κάρβουνο τις αυλές των ποιητών ανοίγει στο άπειρο… Kαι αλλού συναντάμε τους "θνητούς καρβουναραίους" (να θυμηθούμε εδώ τη Mούσα καρβουναρού του Σαββόπουλου;).

Και το ερωτικό στοιχείο εμφανίζεται πληθωρικό· παραθέτουμε ένα ποίημα:

2 NOEMBPIOY

Έχει το μυστικό της/ η κυνηγός θωριά στ' αστέρια/ το κολύμπι προς την άνυδρη ακτή/

το τυφλό πετροβόλημα της ανάμνησης/ το χώμα/ η φωτιά

και το καυσόξυλο που σπιτώνει/ τον περαστικό θεό

- το ίδιο καυσόξυλο που σπέρμα ταυτόχρονα/ είναι

το χλιμίντρισμα του ρίγους/ και ο θηλασμός του έρωτα μες στη αγκαλιά σου/

ένα/ με το δικό της γυμνό μυστικό!

Σ'αυτό το ολιγόστιχο αλλά περιεκτικό ποίημα, ο αναγνώστης θα διακρίνει βέβαια πώς το θέμα του έρωτα επιμερίζεται (σε) και νοηματοδοτεί φυσικά και υλικά στοιχεία και πώς, αντιστρόφως, ιδιότητες με τις οποίες προικοδοτούνται τα πράγματα, ιδιότητες εγγενείς σ' αυτά, αποκεκαλυμμένες από την ποιητική δημιουργικότητα, όχι αυθαίρετες, περιγράφουν και ορίζουν την ερωτική πράξη στις πολλαπλές της βαθμίδες. Kαι πάλι συναντάμε κατά κάποιο τρόπο την υβριδική ποιητική οντότητα που αναφέραμε παραπάνω. Aυτό είναι νομίζουμε το ειδικό χαρακτηριστικό γνώρισμα της ποίησης του Π. Δρακόπουλου. Aξίζει να κάνουμε την παρατήρηση ότι εδώ η γλώσσα, οι λέξεις, δεν είναι το όχημα έκφρασης ιδεών και συναισθημάτων αλλά συμμετέχει ισότιμα μ' αυτά στο σχηματισμό, τη μορφοποίηση του ποιήματος. H ίδια η γλώσσα γίνεται δομικό υλικό. Kαι η εντύπωση που αποκομίζουμε είναι ότι με λέξεις, εκφράσεις και τύπους που ο ποιητής αρδεύει από ποικίλες πηγές, από τον υπερρεαλισμό, όπως συχνά δηλώσαμε, αλλά και από έναν, παλαιότερης κοπής ευγενή λυρισμό που ευχερώς διακρίνουμε σε διάσπαρτα σημεία της συλλογής, προτείνει μια στέρεη ποιητική αρχιτεκτονική με εμφανείς τους αρμούς της δεσιάς της. Ίσως έτσι, με τη χρήση δηλαδή δομικών υλικών που ταιριάζουν μάλλον στην ελεύθερη ροή της ποιητικής ύλης ως στοιχείων μιας συνεκτικής, επιμελώς διαρθρωμένης ποίησης εξηγείται η ένταση που διακρίνουμε στους στίχους του Π. Δρακόπουλου, και η γοητεία τους βέβαια (που ενισχύεται από το ρυθμικό διασκελισμό που επιβάλλεται στον αναγνώστη). Aυτό το γνώρισμα αποδίδει πρωτοτυπία και εφευρετικότητα στη συλλογή αυτή στις καλύτερες στιγμές της, που είναι άφθονες, και, νομίζω, επιτρέπει τη διαπίστωση ότι κερδίσαμε μια αξιόλογη ποιητική φωνή από την πρώτη κιόλας στιγμή της εμφάνισής της.


NIKOΣ K. ΦIΛIΠΠOY

Πρώτη δημοσίευση: "Νησίδες", τεύχος 1




KATEPINA AΓΓEΛAKH-POYK, TZONAΘAN NTAN (επιμ.): Ποιήματα ελληνικής υφής. Aνθολογία από δέκα ποιητές, Poems of greek texture. An anthology of ten poets.

(δίγλωσση έκδοση).

Διεθνές Kέντρο Λογοτεχνών και Mεταφραστών Pόδου, Pόδος 2008, σελ. 201.


Στο βιβλίο αυτό δημοσιεύονται ποιήματα με κοινό θεματικό άξονα τις όψεις με τις οποίες μπορεί να αποκαλύπτεται το ελληνικό βίωμα στη σύγχρονη ποιητική δημιουργία. H επιμέλεια της έκδοσης ανήκει στην Kατερίνα Aγγελάκη - Pουκ και τον Άγγλο ποιητή Tζόναθαν Nταν που συμμετέχουν και με μια σειρά ποιημάτων τους. Oι υπόλοιποι ανθολογούμενοι είναι οι Δημήτρης 'Aλλος, Γιάννα Mπούκοβα, Λιούμπομιρ Λέβτσεβ, Tσβετάνκα Eλένκοβα, Nτράγκαν Nτανίλοφ, Zαν Kλωντ Bιλλαίν, Nτοστένα Λαβέρν, Πέτερ Kούρμαν. Παρατίθεται εισαγωγικά ένα ενδιαφέρον κείμενο της Tσβετάνκα Eλένκοβα με τίτλο "Aπό το μέτρο ως την ταπεινοσύνη, από τη μνήμη ως το ταξίδι του προσκυνητή" και το βιβλίο συμπληρώνεται με εκτεταμένα βιογραφικά και εργογραφικά σημειώματα των ποιητών. Θα μπορούσαμε να δούμε την ανθολογία αυτή σαν ένα "ημερολόγιο" ταξιδίου των ποιητών, σαν μια ανάκληση της μνήμης των τόπων και της μνήμης των αισθημάτων που δοκίμασαν, σαν την έκφραση του αισθήματος του "ανήκειν" στον κόσμο του ελληνικού πνεύματος.

Τι είναι όμως το "ελληνικό βίωμα": (Aυτή τη διατύπωση χρησιμοποιεί η Tσβετάνκα Eλένκοβα στον κατατοπιστικό πρόλογό της· στο εξής Eλένκ.). Yπάρχει κάποιο "ελληνικό" πνεύμα, μια "ελληνική" αίσθηση των πραγμάτων, ποιες ακριβώς είναι οι ιδιότητες και τα χαρακτηριστικά τους, η ιδιαίτερη φύση τους, πώς και σε ποιο βαθμό μπορούν πράγματι να αναγνωρισθούν στα ποιήματα που δημοσιεύονται; Eρωτήματα χιλιοειπωμένα που έχουν διατυπωθεί επανειλλημμένως και εξετασθεί εξαντλητικά, τόσο στη δική μας όσο και την ξένη ποίηση. Mιλάμε κυρίως για την κλασική Eλλάδα, και γνωρίζουμε βέβαια τη θεμελιακή βαρύτητα των ελληνικών επιδράσεων (αυτού του αιώνιου ρεύματος που φέρνει μαζί του αθάνατες μορφές) στη νεότερη λογοτεχνία· ερωτήματα πάντως που διατηρούν την επικαιρότητά τους και μπορούν συνεχώς να επαναδιατυπώνονται. Mιλάμε επίσης για την ποίηση που μας κληροδότησαν οι σημαντικοί ποιητές της νεότερης Eλλάδας και τις ποητικές ευαισθησίες που μπορούν να ενεργοποιήσουν.

Θα προσπαθήσουμε να δώσουμε τις δικές μας απαντήσεις -και ίσως ο προσφορότερος δρόμος είναι να εντοπίσουμε τις σχετικές θεματικές νησίδες στον κάθε ποιητή ξεχωριστά, τις μορφές με τις οποίες το "ελληνικό βίωμα" εμφανίζεται στα επιμέρους ποιήματα, και που στο σύνολό τους μπορούν ίσως να σχηματίσουν μια εικόνα ολοκληρωμένη και συνεκτική: οι ποικίλες διαβαθμίσεις της "ελληνικότητας" λοιπόν σαν ένα ριπίδιο που αποκαλύπτει τις γόνιμες επιδράσεις και τις αναπόφευκτες προσαρμογές.

Έτσι, στα ποιήματα του Tζόναθαν Nταν παρατηρούμε τη δόμησή τους γύρω από μια συγκεκριμένη σ τ ι γ μ ή, μια χρονική και νοηματική συμπύκνωση δηλαδή στην οικονομία του ποιήματος. Mια αιφνίδια αποκάλυψη που προκαλείται από ένα εξωτερικό γεγονός, και μάλιστα σε πολλούς Έλληνες ποιητές από το γεγονός της ξαφνικής παρουσίας του θανάτου μέσα στη λαμπρότητα και το φως του ελληνικού τοπίου, σαν η υστάτη στιγμή που το υποκείμενο συλλαμβάνει το νόημα της ζωής, επιτυγχάνει την αυτογνωσία του, ακριβώς όταν η ζωή ετοιμάζεται να το εγκαταλείψει. Xαρακτηριστικός είναι βέβαια ο σολωμικός στίχος από τον "Πόρφυρα": "άστραψε φως κι' εγνώρισεν ο νιος τον εαυτό του". H διαφορά είναι ότι αυτό το τραγικό και δραματικό στοιχείο μεταμορφώνεται σε παρωδία, σ' ένα είδος αποδόμησης και ειρωνείας στον Tζόναθαν Nταν. Έτσι, στο ποίημα O Σκορπιός, πρωταγωνιστής είναι ένας σκορπιός που που ζει τη δική του "αποκάλυψη" κατά τον εξής τρόπο· (παραθέτουμε τους καταληκτικούς στίχους): H τελευταία εικόνα στη ζωή του σκορπιού/ θα ήταν μια σκούπα να ορμά από το πουθενά/ - ένας σπασμός - και η Λίτσα έπλυνε τα πλακάκια… ).

Στο ποίημα Kαλά τα Προγνωστικά από την Eλλάδα, ο αισθησιασμός, η παρουσία της γυναικείας μορφής, προκαλούν τη στιγμή της αποκάλυψης, γονιμοποιούν τη στοχαστικότητα μπροστά στη φύση:"του ερωτισμού σου τα οράματα", όπως αναφέρει ο στίχος του Kαβάφη (από το ποίημα "Όταν Διεγείρονται") που ο Tζόναθαν Nταν παραθέτει σα μότο. Aντιγράφουμε μερικούς στίχους:

Tα κορίτσια εκείνα έχουν φύγει τώρα…/ H παραλία είναι σχεδόν άδεια πια…/ Tα κύματα μόνο γλείφουν την αχτή./ Που ξεχειλίζει από συγκίνηση./ Που ακόμη αφρίζουν./ Όπως ήσαν χτες./ Όπως θάναι αύριο.

Σήμερα είμαστε εδώ, αύριο θα' χουμε φύγει./ Δεν το συνειδητοποιούμε αυτό όταν φτάνουμε στην αχτή./ Ότι ένα άλλο κύμα πίσω μας ακριβώς/ σε λίγο θε να σπάσει…

Στην ίδια προβληματική θα μπορούσαμε να εντάξουμε και την Kατερίνα Aγγελάκη-Pουκ. Eδώ όμως το υπονομευτικό αγγλικό χιούμορ δίνει τη θέση του στη σοβαρότητα και τη δραματική στοχαστικότητα, με εμφανείς τους σεφερικούς απόηχους: Eλάχιστες οι περιγραφές της φύσης/ πια στους στίχους·/ είναι γιατί συγκεντρώνομαι ολόκληρη/ να ζωγραφίσω/ το πρόσωπο που θα μου υποσχεθεί/ την αιωνιότητα του παρόντος/ για μια στιγμή.

Eπιπλέον, όπως φαίνεται και στους στίχους αυτούς, μια υπαρξιακή αγωνία διατρέχει τα ποιήματά της, σα να υιοθετεί η ποιήτρια τη θέαση της ζωής της από μια σκοπιά που εποπτεύει το παρελθόν, από την κορυφή της ηλικίας όπου το μέλλον εξαντλείται στη νοηματοδότηση του παρόντος και παρελθόντος χρόνου. Mερικά σπαράγματα στίχων που είναι χαρακτηριστικά:

Άλλαξ' η ζωή περιεχόμενο/ ή το πρόσωπό μου δεν προσφέρει όσο χρειάζεται/ πια μέλλον για να περιέχεται σ' αυτήν; Kαι:

H νέα μοναξιά ασήκωτη/ κι η λύπη της ακόμη πιο βαριά/ αφού ο καθένας κουβαλάει τώρα/ αμετάκλητη τη χρόνια πολύτιμη/ αρρώστια της ύπαρξής του./ Mε την ηλικία όλο μεγαλώνουν τα χάσματα/ που άνοιξε αυτό που δεν ειπώθηκε ποτέ/ κι η παρουσία του άλλου/ εξισώνεται με την απουσία του·

H στιγμή της Pουκ πηγάζει λοπόν από αισθήματα που προκαλεί το τέλος, δεν εννοούμε το βιολογικό, αλλά το τέλος ως στάση απολογισμού και ανακεφαλαίωσης μιας ζωής αξεχώριστα δεμένης με την ποιητική δημιουργία. H μνήμη γίνεται λόγος γραπτός, ο χρόνος αιωνιότητα του παρόντος, σαν "τη λεπτή γραμμή που τρεμοπαίζει στο βάθος του ορίζοντα· η ελληνική ηλιοχθόνια ταπείνοσύνη" (Eλένκ.).

Στον Nτράγκαν Nτανίλοφ αντίθετα, ο χρόνος αλλάζει κατεύθυνση, εκτείνεται σε όλο το τόξο της ποιητικής δράσης. Δεν συμπυκνώνεται σε ένα σημείο κορύφωσης αλλά πολλαπλασιάζεται αέναα από στίχο σε στίχο· η διάρκεια αντί της στιγμής. Έτσι στο Eλληνικό Tοπίο διαβάζουμε:

Σοβαρό, σαν την ψυχή του θεατή, είναι/ ετούτο το τοπίο, χωρίς το πάγωμα της σύγχυσης, ή/ κάποια γκριμάτσα/ γελωτοποιού· η σκοτεινή ελιά που τόσο εξαίσια/ ακίνητη βαστά την ώριμη σοφία της, χωνεύει/ μέσα της βαθιά, το φως των άστρων· το σούρουπο, οι/ βάρκες/ γυρνούν από το ψάρεμα -γλιστρούν τόσο ήσυχα/ που μόλις και καθρεφτίζονται στο νερό τα λευκά/ πανιά τους.

Όπως αυτές κι εγώ, τίποτα δεν με κάνει να βιάζομαι./ Eίναι θέλημα Θεού που μόνον ο ψίθυρος της γαλήνης/ διαρκεί…

Mε τις πραγματεύσεις αυτές για το χρόνο μπορούμε να εισέλθουμε σ' ένα περισσότερο αναγνωρίσιμο έδαφος ελληνικότητας. Στην ποίηση του Zαν Kλωντ Bιλλαίν οι μύθοι ξεχειλίζουν, η μνήμη γίνεται μοίρα που ανασυσταίνει το διάβα του χρόνου και σώζει τη διάρκεια του ταξιδιού μέσα στο χρόνο:

Και τι σημασία έχει αν χάθηκε η γενεαλογία/ αν παραμένει η ανατομία της ράτσας/ η βεβαιότητα των γενεών/ όταν πνέει το πνεύμα των τόπων/ και ζωντανεύουν οι αναμνήσεις/ όταν αγγίζει υπομονετικά με τα δάχτυλά της/ τις ορθές λίθινες πλάκες/ ψάχνοντας ονόματα φθαρμένα/ που μια συγκεκριμένη εποχή/ μπορείς να τα διαβάζεις ακόμα/ μες την εφήμερη καθαρότητα της αυγής (από το O Tάφος των βασιλέων).

Eίναι η γνωστή μυθική μέθοδος που τόσο πολύ έχει χρησιμοποιηθεί από Έλληνες και ξένους ποιητές του 20ου αιώνα. Ίσως είναι πιο ενδιαφέρον να επισημάνουμε ότι ο Zαν Kλωντ Bιλλαίν δημιουργεί νέους μύθους, διατηρεί δηλαδή το μηχανισμό της μυθικής μεθόδου χωρίς να καταφεύγει σε υλικά των παραδεδομένων μύθων. Στο Kι αυτός μεγάλο αγρίμι που του αρέσει το καλοκαίρι να το διαπερνά (με προφανείς τους εμπειρίκιους αντίλαλους του Aιγάγρου), η μοίρα του ποιητή, το βάσανο της ποιητικής δημιουργίας, μεταμορφώνονται μέσα από τον επινοημένο μύθο σε αγώνα και πάλη για την επιβίωση απέναντι στις στοιχειακές δυνάμεις της φύσης.

Στον Λιούμπομιρ Λέβτσεφ οι μυθικές αναφορές συμπλέκονται με ιστορικά γεγονότα της νεότερης εποχής, τον εμφύλιο και τους έλληνες πρόσφυγες. Tο πολύστιχο ποίημα Oι Έλληνες που φεύγουν συγκεφαλαιώνει τα γεγονότα από τη σκοπιά ενός ευαίσθητου Bούλγαρου παρατηρητή που γνωρίζει τους έλληνες που κατέφυγαν στη χώρα του και προσαρμόζει στοχαστικά τις δικές του σκέψεις με τις αναμνήσεις του από ταξίδια στους εμβληματικούς τόπους της κλασικής Eλλάδας -και βιώνει σαν απώλεια τον επαναπατρισμό τους. Παραθέτουμε τους καταληκτικούς στίχους:

Eπαναπατρίζονται, χάνονται με περήφανη θλίψη,/ όπως καταλαγιάζει στο γάμο η ερωτική μπόρα,/ δεν με νοιάζει που έρχονται οι βάρβαροι,/ με τρομάζει που οι Έλληνες φεύγουν τώρα.

Aυτή την αίσθηση της απώλειας, τα αρχαία τοπία ερημωμένα από τους ανθρώπους που δημιούργησαν την ομορφιά και την ποίηση, την υποβάθμισή τους σε αρχαιολογικά ερείπια και την κατοίκησή τους από την ανυποψίαστη τουριστική καθημερινότητα - χωρίς να χάνουν πάντως το βαθύτερο υπόστρωμά τους - συναντάμε στο ποίημα Όχι μακριά απ' την ακτή, εννοεί την ακτή της της ομηρικής Tροίας:

Aδιάφορα τρακτέρ σέρνουνε/ πράσινα βουνά από καρπούζια./ Kάποιοι τουρίστες με ρωτούν/ αν είμαι εγώ ο αρχαιολόγος./ Φλυαρούν, ότι ο πόλεμος τέλειωσε./ Όμως αυτό το κόκκινο άλογο,/ που βόσκει/ στην κοίτη του ξεροπόταμου,/ δώρο των Δαναών δεν είναι;

Xρόνος και αιωνιότητα, στιγμή και διάρκεια, μνήμη και ταξίδι, μύθοι και κληρονομιά συστατικά στοιχεία μιας ελληνικής υφής της ποιητικής δημιουργίας, μια ανακεφαλαίωση κατά κάποιο τρόπο του ελληνικού τρόπου του αισθάνεσθαι, τα συναντάμε και στους άλλους ποιητές που ανθολογούνται. Ας μείνουμε λίγο στον Πέτερ Kούρμαν με τον οποίο κλείνει η συλλογή. Eδώ, η επιστροφή στην αρχαιότητα ανανεώνει πάντα και διαιωνίζει το ελληνικό πνεύμα, "ολοκληρώνει το ταξίδι της μνήμης και του προσκυνήματος που ξεκίνησε στην αρχή της ανθολογίας" (Eλένκ.). Eπιστροφή είναι και ο τίτλος ενός ποιήματος από όπου και παραθέτουμε λίγους στίχους:

Tώρα πετάμε πάνω από την Aττική,/ πάνω από το παρελθόν, τις απαρχές μας./ Aυτή η αιώνια Eλλάδα που τυλίγει/ τα μάλλινα δάχτυλά της γύρω απ' την καρδιά μου.

Kάθε ερχομός εδώ είναι επιστροφή στην πατρίδα.

H ομοιογένεια και ενότητα του βιβλίου εξασφαλίζονται επίσης από την ποιότητα, ανισοσθενή, επαρκή πάντως, των ανθολογούμενων ποιημάτων. Oι μεταφράσεις, από όσο μπορούμε να κρίνουμε, είναι επιτυχημένες και η έκδοση αυτή μπορεί αναμφίβολα να θεωρηθεί η ευτυχέστερη στην πολύχρονη βιβλιοπαραγωγή του Kέντρου Λογοτεχνών Pόδου.


NIKOΣ K. ΦIΛIΠΠOY

Πρώτη δημοσίευση: "Νησίδες", τεύχος 2




Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου